भाषा:उत्क्रांती आणि भाषा {२६.०६.२०१५}

        "भाषा" असं म्हटलं की काय जाणवतंय? जरा १ मिनीट थांबून चिंतन करा...
        साहजिकच काही वेगवेगळ्या लिप्या , त्यातील अक्षरं तरळून गेल्या असतील. कदाचित काही उच्चार,हेलसुद्धा कानात घुमत असतील. जनूकांतून आलेले व भूतकाळात साठलेले  असे "भाषा" या शब्दाशी जोडले गेलेले काही अनुभव मेंदू तुमच्या स्मृतीपटलावर सादर करेल.
पण, भाषा म्हणजे फक्त लिपी किंवा उच्चार एवढंच मर्यादीत प्रकरण नाही.
       व्यापक अर्थाने 'भाषा' हे कोणत्याही प्रकारचं दोन वा अधिक गोष्टींमधिल संवादाचं अथवा सूचनांच्या देवाणघेवाणीचं माध्यम/साधन असं म्हटलं जाऊ शकतं. आपल्या शरीरातील असंख्य प्रक्रीया विविध रसायनं आणि विद्यूतकणांच्या माध्यमातून केल्या जातात. याचा अर्थ आपले डोळे व आपला मेंदू यांची विद्युतधारा ही भाषा आहे. अनुवांशिकतेच्या बाबतीत डीएनएची एक स्वतंत्र भाषा आहे, ज्यात लक्षावधी वर्षांपासून प्रगत होत आलेली आज्ञावली लिहीलेली असते.
      उत्क्रांतीच्या प्रारंभिक टप्प्यात विद्यूतप्रभार आणि विविध तरंगलांबीच्या रेडीओ लहरी या संवादाचं माध्यम राहील्या असाव्यात. आजही बहुतांश पक्षी व किटक तरंगांच्या माध्यमातून संवाद साधतात. काळाच्या ओघात या संवादासाठी आवश्यक असणारे अवयव आणि संवेदना (Senses) माणसाने गमावले असावेत. पण, तंत्रविज्ञानाच्या सहाय्याने आपण त्या पुन्हा मिळवू शकतो किंवा नविन संवेदनांसाठी मेंदूला तयार करू शकतो.
       त्यानंतरच्या टप्प्यात शारीरिक खाणाखूणा आणि आवाजी इशारे पृथ्वीवासियांनी तयार केले असावे. आजही जमिनीवर वावरणा-या जनावरांच्या जीवनशैलीचा हलकासा अभ्यास केला, तरीही हे प्रकरण समजून येईल. इतकंच कशाला आपली 'देहबोली' (Body language ) हे कशाचं निदर्शक आहे?
       उत्क्रांतीच्या सर्वात आधुनिक टप्प्यात मानवाने प्रथम चित्रलिपी व सांकेतिक चित्रे तयार केली असावी. चीनी भाषेत आजही वस्तू-निदर्शक सांकेतिक चित्रलिपीचा वापर होतो. यात पुढील टप्प्यावर वस्तूंऐवजी उच्चारांना सांकेतिक चित्र देण्याचा प्रयोग झाला व लिपी या प्रकाराचा जन्म झाला. जगभरात थोड्याफार फरकाने वेगवेगळ्या लिप्यांचा विकास झाला. त्यातील काही विद्वानांनी लिपींमध्ये भर घालणे थांबवून शक्य ते सर्व उच्चार उपलब्ध सांकेतिक चित्रं (अक्षरं) एकमेकांच्या सोबतीने गुंफून वाक्यरचना तयार करण्याचा प्रघात पाडला. यामुळेच विविध लिपींमध्ये वेगवेगळ्या अक्षर रचना व अक्षरांच्या असमान संख्या पहायला मिळतात.

आहार, निद्रा, मैथून विरूद्ध समलैंगीकता

        लेखाच्या शिर्षकात नमूद केलेल्या आहार, निद्रा, मैथून या सजीवांच्या मुलभूत प्रवृत्तींच्या सोबतीने 'भय' या प्रवृत्तीचाही ब-याचदा समावेश केला जातो, पण समलैंगीकता ही सहज प्रवृत्ती नाही अशीच सामान्य धारणा आहे. सध्या महाजालावर जोरात चर्चेत असलेल्या अमेरीकन निर्णयामुळे जितके जण खूष झालेत त्यापेक्षाही कित्येक पट लोक भयचकीत झाले आहेत.
        निर्णय विवाहाबाबत असला तरी विवाह म्हणजे समाजमान्य शरीरसंबंध हे गणित सर्वांनाच मान्य आहे. यातील स्वतःला काहीतरी भारी समजणा-या काही मोजक्या शाकाहारी लोकांनी मांसाहारी लोकांशी विनाकारण उकरलेला शाकाहारी-मांसाहारी हा भेद आणि तरूण वयापर्यंत आपल्या घरच्यांना आपल्या निद्रेबाबत असलेल्या तक्रारी वगळता आहार व निद्रा याबाबतीत फारसा गोंधळ जगभरात कुठे उडालेला नाही. परंतु, मैथून ही बाब मुळातच आकर्षणाचा विषय आणि त्यातही ती सामाजिक प्रतिष्ठा,इज्जत अशा भावनांशी जोडली गेल्यामुळे तिला अधिकच महत्व प्राप्त झाले आहे.
        एखाद्या व्यक्तीच्या या पैलूबाबत समाजात अमूकतमूकचं अमूकतमूकशी लफडं वैगरे प्रकारे जितकी चर्चा होईल तितकी ती आहार व निद्रेबाबत निश्चितच होणार नाही. अशा परीस्थितीत मैथून ही बाब वैयक्तिक असली तरीही समाज (इथं "समाज" म्हणजे ज्या व्यक्तींचं वैयक्तिक आयुष्य गृहीत धरलं आहे, ते सोडून इतर सर्व) या बाबतीत कधीही (अतिरेकी प्रमाणात) जागरूक असतो. यात कोणतेही अपवाद नाहीत. म्हणून निवडणूकांच्या वेळी एखाद्या नेत्याच्या खाजगी आयुष्यातील प्रकरणे बाहेर काढणे, त्याच्या चारीत्र्यावर संशय व्यक्त करणे अशा गोष्टी सर्वसामान्यपणे घडत असतात. असा समाज दुस-यांच्या साधारणतः विचित्र वाटणा-या लैंगिक प्रवृत्तींना खाजगी बाब म्हणून दुर्लक्षित करेल, अशी शक्यताच नाही.
        समलैंगीकतेविषयी समलिंगी वगळता इतरांमध्ये किळस ते भय अशा विविध भावना आहेत. त्यात समलैंगीकता ही प्रवृत्ती नैसर्गिक की विकृती हा सर्वात कळीचा मुद्दा आहे. दोन्ही बाजूला आपापली समर्थनं आहेत.
          माझं मत असं आहे की, पुनरूत्पादन हा निसर्गाचा नियम आहे. त्या नियमाला धरूनच विवाहसंस्था मानवी समाजात रूजली. याच्या मागे मानवी वंशसातत्य राहावे हा विचार आहे. मानव इतर पशूंहून वेगळ्या नैसर्गिक पातळीवर असण्याचं कारण आहे तो त्याचा "मेंदू". मानव खूप वेगळ्या पद्धतीने विचार करू शकतो, विचारशक्तीने नविन यंत्रणा व व्यवस्था उभ्या करू शकतो. पण, मेंदूचा काही सृजनात्मक कामांमध्ये वापर करण्याऐवजी तो मैथूनासारख्या मूळ सजीव प्रवृत्तीमधेच इतका अडकून पडलेला दिसतो तेव्हा वाटतं, उत्क्रांतीमध्ये मानवी मेंदूचा विकास होण्यापेक्षा त्याच्या लैंगिक अवयवांचाच विकास व्हायला पाहीजे होता. समलैंगीकतेला "नैसर्गिक" ठरवण्यासाठी इतर सजीवांमधील लैंगिक व्यवहारांचे दाखले दिले जात आहेत. ते ही फारच मर्यादीत आहेत. पण, इतर सजीवांच्या पातळीवरून आपण जाणिवपूर्वक स्वतःला वेगळे करू शकतो. फक्त तशी मानसिकता हवी. अन्यथा, आहार- निद्रा-मैथून बस्स...! आयुष्य परीपूर्ण.
        विवाहसंस्थेचीही अनेक रूपं आहेत व ती परीपूर्ण नाहीत. म्हणूनच "लिव्ह इन रीलेशनशीप" सारखे पर्याय पुढे आले व रूळत आहेत. त्यातही अनेक त्रूटी आहेत. जिथे मानवी भावनांचा विषय असतो, तो विषय प्रचंड गुंतागुंतीचाच असतो. त्याला एकच एक सर्वोत्तम उपाय मिळणं शक्यच नाही. अशा वेळी व्यक्ती व समाजाने भावनांवर ताबा ठेवत विचारक्षमता वापरणे हा श्रेयस्कर मार्ग असतो.
         इतर सजीवांमध्ये समलैंगीकतेची भावना आढळून येत असेल तरी ते "फॕड" किंवा "कूल फॕशन" म्हणून पसरण्याची शक्यता नक्कीच नाही. माणसांमध्ये त्याची शक्यता अधिक असल्याने समलिंगी नसणारे भितीने घेरलेले आहेत. बहुतांश समाज ज्याला विकृती मानतो अशा प्रवृतीला आधी प्रकृती आणि नंतर संस्कृती म्हणून रुजवण्याचे प्रयत्न होणार, याची खात्रीच आहे. अमेरीकन कोर्टाने समलिंगी विवाहांना मंजूरी जाहीर केल्यानंतर जो उन्माद दिसला, त्यावरून "आम्ही समलिंगी नसण्याचा आमचा अधिकार तुम्हाला मान्य आहे का?" असं विचारण्याची वेळ लवकरच येईल असं वाटत आहे. यामुळे समलिंगी स्त्री-पुरूषांनी त्यांचं "तसं" असणं स्पष्ट दिसेल याबाबत ठोस काहीतरी खूण जवळ बाळगावी. नाहीतर, चूकीच्या कोणावर तरी "ट्राय" मारली तर राडे होणार याची १००% ग्वाही देतो.

©ओमकार गिरकर